تأمین مالی صادراتی از طریق بانک‌های روسی (VTB، Sberbank) در شرایط تحریم

مقدمه

در شرایطی که سیستم مالی جهانی تحت سلطه دلار و سوئیفت، دسترسی بانک‌های ایرانی و روسی را با محدودیت‌های شدید مواجه کرده است، دو کشور ایران و روسیه با اتکا به همکاری‌های راهبردی و زیرساخت‌های مالی جایگزین، کانال‌های جدیدی برای تأمین مالی صادراتی ایجاد کرده‌اند. بانک‌های بزرگ روسی از جمله وی‌تی‌بی (VTB) و اسبربانک (Sberbank) با افتتاح حساب برای بانک‌های تجاری ایرانی، گشایش اعتبار اسنادی، و راه‌اندازی شعبه در ایران، نقش محوری در تسهیل تجارت دو کشور ایفا می‌کنند. در این مقاله، وضعیت فعلی، محصولات و خدمات تأمین مالی صادراتی بانک‌های VTB و Sberbank، و نحوه بهره‌مندی صادرکنندگان ایرانی از این ظرفیت‌ها در شرایط تحریم را بررسی می‌کنیم.

۱. وضعیت بانک‌های VTB و Sberbank در نظام مالی روسیه

هر دو بانک وی‌تی‌بی (دومین بانک بزرگ روسیه) و اسبربانک (بزرگترین بانک روسیه) تحت تحریم‌های شدید غرب قرار دارند. اسبربانک از سوئیفت قطع شده و دارایی‌های آن در اتحادیه اروپا مسدود گردیده است[reference:0]. وی‌تی‌بی نیز با تحریم‌های مسدودکننده کامل ایالات متحده مواجه است که دارایی‌های آن در سیستم مالی آمریکا را مسدود و معامله با آن را برای اشخاص آمریکایی ممنوع کرده است[reference:1].

با وجود این محدودیت‌ها، این دو بانک به عنوان ستون‌های اصلی نظام مالی روسیه، خدمات خود را در داخل کشور و با شرکای بین‌المللی «دوست» (مانند ایران و چین) حفظ کرده‌اند. اسبربانک در دسامبر ۲۰۲۳، خط اعتباری ۶.۵ میلیارد روبلی (حدود ۷۱ میلیون دلار) را با بانک ملی ایران (BMI) برای تأمین مالی واردات کالاهای اساسی از روسیه به ایران منعقد کرد[reference:2]. وی‌تی‌بی نیز که از ماه مه ۲۰۲۳ دفتر نمایندگی خود را در تهران آغاز کرده بود، از سال ۲۰۲۵ نمایندگی خود را به شعبه کامل تبدیل کرده و بدین ترتیب اولین بانک روسی است که در ایران شعبه تأسیس می‌کند[reference:3].

۲. خدمات تأمین مالی صادراتی وی‌تی‌بی (VTB) برای صادرکنندگان ایرانی

VTB طیف گسترده‌ای از محصولات تجارت و تأمین مالی صادراتی را ارائه می‌دهد که شامل موارد زیر است[reference:4][reference:5]:

• افتتاح حساب برای بانک‌های ایرانی: با تلاش بانک مرکزی ایران، حساب‌هایی در بانک‌های VTB و Sberbank برای بانک‌های تجاری ایرانی افتتاح شده و گشایش اعتبار اسنادی نیز بین ایران و برخی بانک‌های روسی انجام گرفته است. این اقدامات تجارت و بازگرداندن ارز حاصل از صادرات از روسیه را تسهیل کرده است[reference:6].
• راه‌اندازی شعبه در تهران: شعبه VTB تهران که تا پایان سال ۲۰۲۵ راه‌اندازی شده است، اولویت خود را بر تسویه حساب به ارزهای ملی، تأمین مالی تجارت و صادرات، و ارائه محصولات بانکی به شرکت‌های ایرانی و روسی قرار داده است[reference:7]. این شعبه همچنین با ۱۲ بانک ایرانی ارتباط تجاری دارد[reference:8].
• تأمین مالی مرتبط با قراردادهای صادراتی: VTB خدمات تأمین مالی پیش‌از صادرات (Pre‑export Financing)، اعتبارات اسنادی (LCs)، و ضمانت‌نامه‌های بین‌المللی را تحت پوشش آژانس‌های اعتبار صادراتی (ECAs) ارائه می‌دهد. این ابزارها می‌توانند هزینه‌های تأمین مالی را کاهش و دوره بازپرداخت را طولانی‌تر کنند[reference:9].
• پذیرش LCهای ایرانی: در اقدامی مهم، بانک‌های روسی (از جمله VTB) شروع به پذیرش اعتبارات اسنادی صادرشده توسط بانک‌های ایرانی کرده‌اند که هزینه واردات برای بازرگانان ایرانی را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد[reference:10].

۳. خدمات تأمین مالی صادراتی اسبربانک (Sberbank)

اسبربانک به عنوان رهبر تأمین مالی تجارت در روسیه و CIS، طیف وسیعی از محصولات را برای حمایت از صادرات ارائه می‌دهد که عمدتاً در صنایع شیمیایی، نفت و گاز، کشاورزی، فلزات و معدن فعال است[reference:11]. مهم‌ترین اقدامات مرتبط با ایران:

• خط اعتباری با بانک ملی ایران: در دسامبر ۲۰۲۳، اسبربانک و بانک ملی ایران (BMI) توافق کردند خط اعتباری ۶.۵ میلیارد روبلی برای واردات کالاهای اساسی ایران از روسیه ایجاد کنند. این خط اعتباری که در قالب عملیات پایه بانکی طراحی شده است، به بازرگانان و صادرکنندگان ایرانی امکان می‌دهد تا وام‌های روسی را دریافت کنند[reference:12].
• حساب‌های کارگزاری برای بانک‌های ایرانی: بانک مرکزی ایران موفق به افتتاح حساب‌هایی در اسبربانک (و نیز VTB) برای بانک‌های تجاری ایرانی شده است که امکان گشایش LC را فراهم کرده و بازگشت ارز حاصل از صادرات به ایران را تسهیل کرده است[reference:13].
• پذیرش LCهای ایرانی: اسبربانک در کنار VTB، جزو بانک‌های روسی است که اعتبارات اسنادی صادرشده توسط بانک‌های ایرانی را می‌پذیرد که تأمین مالی واردات کالاهای اساسی به ویژه محصولات کشاورزی را تسهیل می‌کند[reference:14].

۴. مکانیسم‌های عملی برای صادرکنندگان ایرانی

۴.۱ استفاده از سیستم‌های پیام‌رسان مستقل (SPFS و SEPAM)

جدیدترین دستاورد همکاری بانکی دو کشور، اتصال مستقیم سیستم پیام‌رسان مالی روسیه (SPFS) و سیستم مشابه ایرانی (SEPAM) است. این زیرساخت غیرسوئیفت به بانک‌های دو کشور اجازه می‌دهد بدون نیاز به شبکه سوئیفت، مستقیماً تراکنش‌های مالی را انجام دهند و تسویه حساب به ارزهای ملی (ریال و روبل) را پشتیبانی می‌کند[reference:15]. تاکنون ۵۱۴ نهاد شامل ۱۳۱ نهاد خارجی از ۱۵ کشور به این شبکه متصل شده‌اند[reference:16].

۴.۲ تسویه حساب به ارزهای ملی (ریال/روبل)

اولویت اصلی شعبه VTB تهران و سایر ترتیبات بانکی بین دو کشور، انجام تسویه‌حساب‌ها به ارزهای ملی (ریال و روبل) به جای دلار و یورو است[reference:17]. این رویکرد نیاز به پول‌شویی معکوس از روبل به دلار و سپس به ریال را حذف کرده و هزینه‌های نقل‌وانتقال را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

۵. جدول مقایسه خدمات تأمین مالی صادراتی VTB و Sberbank

	خدمت / ویژگی	VTB (وی‌تی‌بی)	Sberbank (اسبربانک)
حضور در ایران	دفتر نمایندگی از ۲۰۲۳، شعبه کامل از ۲۰۲۵	حضور مستقیم محدود (همکاری از طریق بانک ملی)
افتتاح حساب برای بانک‌های ایرانی	بله، در کنار Sberbank	بله، در کنار VTB
گشایش LC و پذیرش LCهای ایرانی	بله (جزو دو بانک اول)	بله (جزو دو بانک اول)

خط اعتباری اختصاصی برای ایران بله (از طریق سازوکارهای عمومی) ۶.۵ میلیارد روبل (با بانک ملی ایران) تأمین مالی پیش‌از صادرات بله، تحت پوشش ECAهای روسی و اروپایی (قبل از تحریم شدید) بله (به عنوان رهبر تأمین مالی تجارت در روسیه)

۶. ریسک‌ها و محدودیت‌ها

• خطر تحریم‌های ثانویه (Secondary Sanctions) آمریکا: طبق قوانین OFAC، هر مؤسسه مالی خارجی که با وی‌تی‌بی یا نهادهای مرتبط با صنایع نظامی روسیه معامله کند، در معرض تحریم ثانویه قرار می‌گیرد. آژانس‌های رتبه‌بندی و بسیاری از بانک‌های بین‌المللی، معامله با اشخاص تحت تحریم لیست SDN را بسیار پرریسک ارزیابی می‌کنند[reference:18][reference:19][reference:20].
• قطع کامل از سوئیفت و کندی عملیات: VTB و Sberbank از سیستم سوئیفت قطع هستند. هرچند اتصال SPFS-SEPAM جایگزین ایجاد شده است، اما تطابق کامل با استانداردهای بین‌المللی و سهولت انجام تراکنش برای بانک‌های کوچک‌تر هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و زمانبر است.
• قوانین ارزی و تأیید مقامات: بازگرداندن ارز حاصل از صادرات و استفاده از خطوط اعتباری منعقده، نیازمند اخذ مجوز از بانک مرکزی و پیروی از مقررات ارزی ایران است. صادرکنندگان باید از لزوم بازگشت ارز به سامانه نیما و قوانین ضدپولشویی (AML) آگاه باشند.

نکته کلیدی: بزرگترین دستاورد عملی برای صادرکنندگان ایرانی، افتتاح حساب‌های کارگزاری برای بانک‌های ایرانی در VTB و Sberbank و گشایش LC است. این اقدامات امکان گشایش LC و بازگشت ارز را تسهیل کرده است[reference:21]. با این حال، VTB و Sberbank همچنان در لیست تحریم OFAC قرار دارند و هرگونه تراکنش با آنها خطر تحریم ثانویه را به همراه دارد. بنابراین، صادرکنندگان باید حتماً از آخرین وضعیت تحریم‌ها مطلع باشند و تراکنش‌های خود را با مشاوره حقوقی و بررسی‌های دقیق تطبیق (Compliance) انجام دهند.

۷. جایگزین‌های تأمین مالی در صورت عدم دسترسی به این بانک‌ها

• صرافی‌های مجاز در دبی و استانبول: برای مبالغ متوسط، می‌توان روبل را نزد صرافی واریز و وجه را به ریال یا درهم دریافت کرد.
• سیستم‌های چندلایه رمزارز و حواله: برخی شرکت‌های روسی برای دور زدن اختلاف نرخ ارز رسمی و بازار آزاد ایران، از سازوکاری استفاده می‌کردند که در آن پول از مرز عبور نمی‌کرد و تسویه‌حساب به‌صورت داخلی انجام می‌شد. اگرچه این روش‌ها بیشتر جنبه موردی دارد، استفاده از استیبل‌کوین‌هایی مانند USDT در مقادیر کم و به‌عنوان سازوکار موقت جایگزین دیده می‌شود[reference:22].

سؤالات متداول

سؤال ۱: آیا صادرکنندگان ایرانی می‌توانند مستقیماً در VTB یا Sberbank حساب باز کنند؟

پاسخ: به طور معمول خیر. ترتیبات جاری بیشتر معطوف به روابط بین‌بانکی (Correspondent Banking) است. بانک‌های تجاری ایرانی که با VTB و Sberbank حساب افتتاح کرده‌اند، می‌توانند به نمایندگی از صادرکنندگان و واردکنندگان ایرانی، خدمات بانکی از جمله LC و حواله ارائه دهند. شرکت‌های بسیار بزرگ با هماهنگی و ضمانت‌های خاص ممکن است بتوانند مستقیم حساب باز کنند، اما این موضوع برای عموم صادرکنندگان نیست. بهترین راه، همکاری با بانک‌های عاملی است که این روابط را دارند و بخشنامه‌ها و ضوابط ارزی بانک مرکزی را رعایت کرده‌اند.

سؤال ۲: آیا استفاده از VTB و Sberbank در شرایط تحریم (Secondary Sanctions) قانونی و ایمن است؟

پاسخ: این سؤال هیچ پاسخ قطعی و یکسانی برای همه ندارد و به حوزه فعالیت صادرکننده، نوع کالا، و میزان ارتباطش با سیستم مالی غرب بستگی دارد. از منظر حقوق بین‌الملل، معامله با نهادهای تحریم‌شده توسط OFAC و اتحادیه اروپا، بنگاه‌های اقتصادی را در معرض ریسک مسدودی دارایی‌ها، ممنوعیت‌های تجاری و تخریب شهرت قرار می‌دهد. به همین دلیل، بسیاری از بانک‌های کوچک و متوسط ایرانی و بین‌المللی از همکاری مستقیم با این دو بانک خودداری می‌کنند و ترجیح می‌دهند از کانال‌های واسط در قزاقستان، ارمنستان یا امارات استفاده کنند. با این وجود، در چارچوب توافقات راهبردی دو کشور و تأکید بر تسویه به ارزهای ملی (ریال و روبل) و اتصال سیستم‌های SPFS و SEPAM، برخی تراکنش‌های دارای مجوز با همکاری نهادهای دولتی انجام می‌شود. صادرکنندگان ایرانی موظفند پیش از هر اقدامی، از بانک عامل خود استعلام دقیق بگیرند و مشاوره تخصصی حقوقی (Compliance) دریافت کنند. در صورت امکان، به‌جای استفاده مستقیم، از کانال‌های واسط معتبر (قزاقستان، ارمنستان) استفاده شود.

جمع‌بندی

بانک‌های VTB و Sberbank علیرغم تحریم‌های شدید بین‌المللی، هم‌اکنون از طریق افتتاح حساب برای بانک‌های ایرانی، گشایش LC، و در مورد VTB، راه‌اندازی شعبه در تهران، نقش مهمی در تأمین مالی تجارت و صادرات بین ایران و روسیه ایفا می‌کنند. با استفاده از زیرساخت‌هایی مانند اتصال سیستم‌های پیام‌رسان SPFS-SEPAM و تسویه به ارزهای ملی (ریال و روبل)، هزینه‌ها و زمان نقل‌وانتقالات مالی به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش یافته است. با این حال، ریسک تحریم‌های ثانویه و انطباق با قوانین ارزی ایران همچنان جدی است. صادرکنندگان باید از طریق بانک‌های عاملی که با این سازوکارها همکاری دارند، اقدامات خود را شفاف و با مجوزهای لازم پیش ببرند. موفقیت در تجارت با روسیه، مستلزم بهره‌مندی هوشمندانه از این ظرفیت‌های بانکی در کنار رعایت استانداردهای حقوقی و بین‌المللی است.