مقایسه شاخصهای کلیدی واردات روسیه از ترکیه و ایران
“`html
مقایسه شاخصهای کلیدی واردات روسیه از ترکیه و ایران: تحلیل فرصتها و شکافهای تجاری ۱۴۰۴
مقدمه
در سالهای اخیر، با تغییر ژئوپلیتیک تجارت جهانی و تحریمهای غرب علیه روسیه، دو کشور ترکیه و ایران به عنوان شرکای تجاری راهبردی این کشور جایگاه ویژهای یافتهاند. ترکیه با اتکا به صنعت صادرات محور و موقعیت ژئواکونومیک خود، به یکی از بزرگترین تأمینکنندگان کالاهای مصرفی و صنعتی روسیه تبدیل شده است. در مقابل، ایران با وجود مزیتهای همجواری و توافقات تجاری، سهم بسیار ناچیزی از این بازار ۳۰۰ میلیارد دلاری دارد. در این مقاله، شاخصهای کلیدی واردات روسیه از ترکیه و ایران را با تکیه بر آخرین آمارهای تجاری سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ مقایسه کرده و دلایل شکاف عمیق بین ظرفیتها و واقعیتهای تجاری را تحلیل میکنیم.
آمار کلی واردات روسیه از ترکیه و ایران
ارزش کل صادرات ترکیه به روسیه
بر اساس گزارشهای تجاری منتشرشده برای سال ۲۰۲۵، ترکیه یکی از بزرگترین شرکای تجاری روسیه محسوب میشود. طبق آمار سازمان تجارت ترکیه، در ۹ ماهه نخست سال ۲۰۲۵، ترکیه بیش از ۴۸.۲۴ میلیارد دلار کالا به روسیه صادرات داشته است. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، کاهش ۲۵.۵۳ درصدی را نشان میدهد که عمدتاً ناشی از کاهش تقاضا و محدودیتهای پرداختی است .
با این حال، ترکیه همچنان پس از چین، دومین تأمینکننده بزرگ کالاهای غیرانرژی روسیه به شمار میرود و سهم قابل توجهی از بازار وارداتی این کشور را در اختیار دارد .
ارزش کل صادرات ایران به روسیه
در مقابل، آمار صادرات ایران به روسیه بسیار محدودتر است. بر اساس دادههای گمرک جمهوری اسلامی ایران (IRICA)، در بهار ۱۴۰۴ (مطابق با سه ماهه دوم ۲۰۲۵)، ارزش صادرات ایران به روسیه حدود ۳۵۳ میلیون دلار بوده است .
بر اساس گزارشهای دیگر، در کل سال مالی ۱۴۰۳ (منتهی به مارس ۲۰۲۵)، ارزش واردات غیرنفتی روسیه از ایران به حدود ۱.۳ میلیارد دلار رسیده است . این رقم نشان میدهد که صادرات سالانه ایران به روسیه تقریباً معادل صادرات ۱۰ روزه ترکیه به این کشور است.
بر اساس آمار وزارت بازرگانی چین، حدود ۸۰ درصد تجارت میان ایران و روسیه با استفاده از ارزهای ملی (ریال و روبل) انجام میشود که نشاندهنده عمق همکاریهای بانکی دو کشور است .
مقایسه کالاهای عمده صادراتی به روسیه
کالاهای صادراتی ترکیه به روسیه
بر اساس گزارش تجارت دوجانبه ترکیه و روسیه در ۹ ماهه ۲۰۲۵، پنج گروه کالایی اصلی صادراتی ترکیه به روسیه عبارتند از :
ماشینآلات و تجهیزات مکانیکی (کد ۸۴): با ارزش ۹.۲۹ میلیارد دلار (۱۹.۲۶٪ از کل صادرات). این گروه شامل انواع تجهیزات صنعتی، ماشینآلات راهسازی و قطعات مکانیکی است.
میوهها و محصولات کشاورزی (کد ۰۸): با ارزش ۴.۶۹ میلیارد دلار (۹.۷۳٪ از کل صادرات). مرکبات، میوههای تازه و خشک از جمله اقلام عمده هستند.
محصولات پلاستیکی (کد ۳۹): با ارزش ۳.۷۱ میلیارد دلار (۷.۷۰٪ از کل صادرات).
محصولات شیلاتی و آبزیان (کد ۰۳): با ارزش ۳.۱۶ میلیارد دلار (۶.۵۶٪ از کل صادرات).
وسایل نقلیه و قطعات خودرو (کد ۸۷): با ارزش ۲.۱۸ میلیارد دلار (۴.۵۲٪ از کل صادرات).
بر اساس گزارش انجمن بنادر تجاری روسیه، واردات کانتینری (که عمدتاً شامل این کالاهاست) در ژانویه ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۱۰.۹ درصد کاهش یافته است که نشاندهنده افت تقاضا در برخی بخشهاست.
کالاهای صادراتی ایران به روسیه
بر اساس گزارش روسیه و ایران商会، ساختار صادرات ایران به روسیه عمدتاً بر محصولات کشاورزی و برخی کالاهای صنعتی متمرکز است :
محصولات کشاورزی: حدود ۶۰ درصد از کل تجارت ایران و روسیه مربوط به محصولات کشاورزی است. صادرات ایران شامل میوههای تازه (فلفل گلخانهای، گوجهفرنگی، مرکبات)، خشکبار (پسته، کشمش، خرما) و محصولات شیلاتی (میگو) میشود.
محصولات صنعتی و ساختمانی: سیمان سفید، محصولات پتروشیمی (پلیمرها، پلیاتیلن) و قطعات خودرو از دیگر اقلام صادراتی ایران هستند.
کالاهای معدنی: محصولات معدنی و مصالح ساختمانی بخش دیگری از صادرات ایران را تشکیل میدهند.
سهم از بازار و جایگاه تجاری
جایگاه ترکیه در تجارت با روسیه
بر اساس گزارش اداره کل گمرک روسیه، ترکیه در نیمه اول ۲۰۲۵ به عنوان دومین شریک تجاری بزرگ روسیه پس از چین قرار داشته است . این جایگاه نشاندهنده عمق روابط تجاری دو کشور علیرغم فشارهای سیاسی و تحریمهاست.
در بخش انرژی، ترکیه دومین واردکننده بزرگ نفت خام روسیه (پس از هند) محسوب میشود . آمارهای سپتامبر ۲۰۲۵ نشان میدهد واردات نفت خام روسیه توسط ترکیه حدود ۱.۲ میلیون تن در ماه بوده است . با این حال، تحریمهای جدید ایالات متحده علیه شرکتهای نفتی روسیه (روسنفت و لوک اویل) و محدودیتهای پرداختی، واردات نفت ترکیه را در ماههای اخیر تحت تأثیر قرار داده است .
جایگاه ایران در تجارت با روسیه
بر اساس آمار گمرک ایران، روسیه در بهار ۱۴۰۴ به عنوان سومین کشور صادرکننده به ایران (پس از امارات و ترکیه) شناخته میشود، اما در لیست مقاصد صادراتی ایران، روسیه جایگاه هفتم را دارد .
ارزش صادرات ایران به روسیه (۳۵۳ میلیون دلار در بهار ۱۴۰۴) در مقایسه با صادرات ترکیه (۴۸ میلیارد دلار) نشان میدهد که سهم ایران از بازار روسیه تنها ۰.۷۳ درصد سهم ترکیه است. این شکاف عمیق علیرغم مزیتهای همجواری جغرافیایی و توافقات تجاری مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا، نیازمند تحلیل جدی است.
تحلیل ساختار تجاری و مکانیسمهای پرداخت
مکانیسم تجارت ترکیه با روسیه
تجارت ترکیه با روسیه از ساختار متنوعی برخوردار است:
تنوع کالایی: سبد صادراتی ترکیه بسیار متنوع است و از ماشینآلات صنعتی تا محصولات کشاورزی را شامل میشود .
حضور شرکتهای خصوصی: شرکتهای خصوصی ترکی مانند Tüpraş (پالایشگاه) و STAR Rafineri نقش کلیدی در واردات نفت از روسیه دارند .
چالشهای تحریمی: فشارهای آمریکا برای کاهش واردات نفت روسیه توسط ترکیه، تجارت دو کشور را تحت تأثیر قرار داده است . با این حال، پالایشگاههای ترکیه به دلیل طراحی فنی برای نفت اورال روسیه، همچنان به واردات از این کشور وابسته هستند .
مکانیسم تجارت ایران با روسیه
تجارت ایران با روسیه ویژگیهای متفاوتی دارد:
تمرکز بر محصولات کشاورزی: حدود ۶۰ درصد تجارت دو کشور مربوط به محصولات کشاورزی است .
پرداخت با ارزهای ملی: ۸۰ درصد تجارت ایران و روسیه با استفاده از ریال و روبل انجام میشود که یک مزیت مهم در برابر تحریمهاست .
حجم محدود: ارزش کل تجارت غیرنفتی دو کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۱.۳ میلیارد دلار بوده است .
رشد مثبت: با وجود محدودیتها، تجارت ایران و روسیه در بهار ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۱۹ درصد رشد داشته است .
بررسی روندها و چشمانداز آینده
روند تجارت ترکیه و روسیه
آمارها نشان میدهد صادرات ترکیه به روسیه در ۹ ماهه ۲۰۲۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۵.۵۳ درصد کاهش یافته است . این کاهش میتواند ناشی از عوامل زیر باشد:
فشار تحریمهای ثانویه: تهدید آمریکا به اعمال تحریم علیه شرکتهای ترکی فعال در روسیه .
کاهش قدرت خرید روسیه: تورم و کاهش ارزش روبل، تقاضا برای کالاهای وارداتی را محدود کرده است.
رقابت چین: چین با ارائه کالاهای ارزانتر، سهم بازار ترکیه را کاهش داده است.
در حوزه انرژی، واردات نفت روسیه توسط ترکیه در نوامبر ۲۰۲۵ با کاهش ۱۰۰ هزار بشکهای نسبت به اکتبر مواجه شد .
روند تجارت ایران و روسیه
در مقابل، تجارت ایران و روسیه رشد مثبت ۱۹ درصدی را در بهار ۱۴۰۴ تجربه کرده است . عوامل مؤثر بر این رشد عبارتند از:
توافقات تجاری دوجانبه: عضویت ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و توافقات تجارت ترجیحی.
حذف مشکلات بانکی: استفاده از ارزهای ملی و اتصال سیستمهای پرداخت .
کریدور شمال-جنوب: توسعه زیرساختهای حمل و نقل بین دو کشور.
تحلیل شکاف تجاری و فرصتهای پیش رو
مقایسه آمار تجاری دو کشور نشان میدهد که صادرات ایران به روسیه تنها حدود ۱.۵ درصد صادرات ترکیه است، در حالی که ایران از مزیتهای قابل توجهی برخوردار است:
همجواری جغرافیایی: ایران از طریق دریای خزر و مسیرهای زمینی، دسترسی آسانتری به روسیه دارد.
توافقات تجاری: عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و موافقتنامه تجارت آزاد با روسیه.
نیازهای مشترک: روسیه به محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی و محصولات پتروشیمی ایران نیاز دارد.
بر اساس گزارشها، بازار مصالح ساختمانی روسیه حدود ۵۰ میلیارد دلار ارزش دارد و ایران میتواند سهم بیشتری از این بازار کسب کند. همچنین بازار لبنیات روسیه با ارزش ۵ میلیارد دلار، فرصت دیگری برای صادرات ایران است.
نتیجهگیری
مقایسه شاخصهای کلیدی واردات روسیه از ترکیه و ایران نشاندهنده شکاف عمیق بین ظرفیتها و عملکرد دو کشور است. ترکیه با صادرات ۴۸ میلیارد دلاری به روسیه (در ۹ ماهه ۲۰۲۵) جایگاه دوم را در میان شرکای تجاری این کشور دارد ، در حالی که صادرات سالانه ایران به روسیه حدود ۱.۳ میلیارد دلار است . این تفاوت ۳۷ برابری، با وجود مزیتهای همجواری ایران، نیازمند تحلیل جدی است.
ترکیه با سبد صادراتی متنوع (ماشینآلات، میوه، پلاستیک و قطعات خودرو) و حضور شرکتهای خصوصی قدرتمند، توانسته سهم قابل توجهی از بازار روسیه کسب کند. در مقابل، صادرات ایران عمدتاً بر محصولات کشاورزی متمرکز است و از تنوع کافی برخوردار نیست.
با این حال، رشد ۱۹ درصدی تجارت ایران و روسیه در بهار ۱۴۰۴ و استفاده از ارزهای ملی در ۸۰ درصد مبادلات ، نشانههای مثبتی برای آینده است. ایران میتواند با الگوبرداری از تجربه ترکیه در تنوعبخشی به سبد صادراتی، حل مشکلات بانکی و حمل و نقل، و بهرهگیری از توافقات تجاری، سهم خود را در بازار ۳۰۰ میلیارد دلاری روسیه افزایش دهد.
توسعه کریدور شمال-جنوب، اجرای کامل موافقتنامه تجارت آزاد با اتحادیه اوراسیا و حضور فعال در پلتفرمهای تجارت الکترونیک روسیه مانند Wildberries و Ozon، از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند به کاهش شکاف تجاری ایران و ترکیه در بازار روسیه کمک کنند.
